Тоньюкукын хөшөө

Түрэгийн хаант улсын гурван хааны зөвлөх байсан Мэргэн сайд Тоньюкукт зориулан босгосон гэрэлт хөшөө, тахилын онгон бүхий түүх соёлын дурсгалт газар нь Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутаг Баянцогт уулын баруун хойно, Улаанбаатар хотоос зүүн урагш 66 километрт тусгай хамгаалалтад байна.

   Мэргэн Тоньюкук (646–732) нь түрэгийн хамгийн хүчирхэг Ашина овгийн язгууртан бөгөөд төрийн хэрэгт шоронд хоригдож байгаад Кутулугийн (Элтэрэс) бослогын үеэр суллагдан түүнийг хаан болоход зөвлөх нь болжээ. Тоньюкук Түрэгийн гурван хааны зөвлөхөөр ажилласан тул түүнийг мэргэн хэмээн цоллох болсон байна. 80 нас хүрсэн түүнийг өндөр настай болсон гэж үзэн төрийн хэргээс холдуулжээ. Иймд тэрээр гомдлоо илэрхийлэх гэж хөшөө босгуулсан гэж үздэг байна. Тоньюкук амьд сэрүүндээ энэ хөшөөг өөрөө босгуулжээ.

    Энэхүү дурсгалт газарт хоёр гэрэлт хөшөөний зэрэгцээ тахилын ширээний чимэглэл бүхий чулуун тавцан, толгой нь хугарсан хүн чулуу, зэл чулуу, суурь чулуу, вааран эдлэл, тоосго болон усны хоолой хамаардаг юм. 

   Хоёр гэрэлт хөшөөний найман талд нийт 62 мөр бичээс байдаг. Нэгдүгээр гэрэлт хөшөөний өндөр нь 217 сантиметр бөгөөд бичээсийн 1–37 дугаар мөр байдаг бол, хоёрдугаар гэрэлт хөшөө нь 243 сантиметр өндөр, бичээсийн 38–62 дугаар мөрийг багтаасан байна. 

    Цогцолбор дурсгалын өмнөөс зүүн зүгт цувуулан 1300 метр зайд 400 орчим цагаан чулуу байрлуулсан байсан бөгөөд тэдгээрийн зарим нь газар дээр ил харагддаг. Судлаачид ингэж чулуу босгодог утга учрыг хоёр янзаар тайлбарладаг — нэгдүгээрт, онгоны эзэн эрийн дайн тулаанд алж устгасан дайсны тоогоор, хоёрдугаарт, уг хүнийг оршуулах ёслолд оролцсон хүмүүс өөрийгөө төлөөлүүлж босгосон билэг тэмдэг гэж үздэг.

Аялагчдад хэрэгтэй мэдээлэл

• Байршил: Төв аймаг, Эрдэнэ сум, Баянцогт уул

• Улаанбаатараас: 66 км зүүн урагш

• Налайхаас: 20 км зүүн тийш

• ЮНЕСКО: Орхоны хөндийн өвийн нэг хэсэг

• Насжилт: 1300 гаруй жилийн түүхтэй