Нүүдэлчдийн их жим: Түүх, Байгаль, Соёлын 14 хоногийн аялал

Өглөө эрт Дундговь аймгийг чиглэн Бага Газрын Чулуу руу хөдлөх.

Бага Газрын Чулуу: Тоосархаг тал нутгийн дунд орших боржин чулуун хад асга. 19-р зуунд хоёр эрхэм лам энд гэрт амьдарч байсан бөгөөд тэдний хадан зургийн үлдэгдлийг энд харж болно. Орон нутгийн иргэд хадыг шүтэн мөргөлдөж ирдэг. Чингис хаан энд буусан тухай домог ч байдаг. Таван километрийн зайд орших уулын хамгийн өндөр оргил болох Бага Газрын Чулуун уул (1768м) нь авирахад тав орчим цаг зарцуулдаг. Уулд газар доорх нуур бүхий агуй байдаг. Эрдэст ус, мод нь агнуурын сайн газар бөгөөд овоогоор чимэглэсэн чулуун толгодоор дүүрэн. Туристын буудалд хүрч, гэрт шилжин орох.

Буудлаас хөдлөн Баянзаг чиглэн явах. Баянзаг: "заг ихтэй газар" гэсэн утгатай бөгөөд палеонтологич Рой Чапман Андрюсийн нэрлэсэн "Дөлгөн хад" нэрээрээ илүү алдартай. 1922 онд анх малтлага хийгдсэн бөгөөд дэлхий даяар олон тооны үлэг гүрвэлийн яс, өндөг олдсоноороо алдартай. Эдгээрийг Улаанбаатарын Байгалийн түүхийн музей болон дэлхийн бусад музейнүүдэд үзэж болно. Буудалд хүрч, гэрт хонох.

Өнөөдөр алдарт Ёлын Амд зочлох.

Ёлын Ам: Анх шувуудыг хамгаалах зорилгоор байгуулагдсан боловч одоо Говийн цөлийн дунд оршдог гайхамшигт, онцгой үзэмжтэй газраараа илүү алдартай болсон — жил бүр бараг хайлахгүй хэдэн метр зузаан мөс бүхий хавцал. Ёлын Амын үндсэн замд байрлах жижиг байгалийн музейд үлэг гүрвэлийн өндөг, яс, шувуудын чихмэл болон цасн ирвэсний цуглуулга байдаг. Мөн үзэх үнэтэй угсаатны зүйн музей гэрт байрладаг. Замын хажуугийн чулуужсан модыг анхаарч харах хэрэгтэй. Музейгээс 10 км явбал зогсоолд хүрнэ. Тэндээс горхиор дагуу 25 минут алхвал мөсөөр дүүрэн хавцалд хүрнэ. Өвлийн улиралд мөс 10м өндөр хүрч, хавцалд цааш 10 км үргэлжилдэг. Наймдугаар сарын сүүлчээс эхлэн нэг сар орчим хайлдаг. Мөс дээр алхаж болох ч болгоомжтой байх хэрэгтэй.

Эргэн тойрны толгод нь хөл нийлүүлэн явах боломжийг олгодог. Азтай бол хадны ирвэс эсвэл аргаль хонийг харж болно. Ёлын Амыг үзэж дуусаад 25 км зайтай Хан Богд туристын буудалд очих. Гэрт хонох. Буудлын ресторанд үдийн хоол идэх. Үдэш чөлөөт цаг. Хан Богд туристын буудал нь үзэмжит уулан дунд оршдог бөгөөд хөнгөн тэнүүчлэл, явган аялалд тохиромжтой газар. Оройн хоол, хонох.

Буудалд өглийн хоол идэж, Хонгорын элсэн манхан руу хөдлөх.

Хонгорын элс: Өмнөговь аймгийн Сэврэй сумд орших 800 метр өндөр элсэн манхан нь Хонгорын элс нэрээр алдартай. Манхан нь 20 км өргөн, 100 км урт. Хонгорын гол элсэн манхны дагуу урсан оазис бий болгодог. Нэмэлт аялалаар тэмээ, морин унаа хийж болно. Гэрт хонохоор буудалдаа буцах.

Умардыг чиглэн Онгийн хийдийн туурь руу 370 км явах. Замдаа хийдийн туурьд зочлох.

Онгийн хийд: Дамба Дарьжалан сүмтэй энэхүү хийд нь тоосархаг, уйтгартай орчимд аялсны дараа маш тааламжтай гайхшрал болдог. 18-р зуунд Далай ламын Монголд анх айлчилсныг тэмдэглэж барьсан энэ хийдэд нэгэн цагт 500 орчим лам суудаг байжээ. Дөрвөн тойргийн есөн хийдийн дотроос Сталины хэлмэгдүүлэлтийг агуулах, дэлгүүр болж давамгайлан амьд үлдсэн цорын ганц хийд болно. 1990 онд дахин нээгдэж, 1992 онд одоогийн Далай лам айлчилсан. Одоо 20 орчим лам сард гурав дөрвөн удаа ирдэг. Буудалд хүрч, гэрт хонох.

Буудалд өглийн хоол идсэний дараа Улаан Цутгаланы Орхоны хүрхрээ рүү 220 км буюу 4–5 цагийн замыг туулах.

Орхоны хүрхрээ: Ус нь тэндээс 1120 км урсан хойшоо чиглэдэг бөгөөд ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвд бүртгэгдсэн түүхийн чухал ач холбогдол бүхий Орхоны хөндийд оршдог. Хүрхрээ нь 20000 гаруй жилийн өмнө галт уул дэлбэрэлт, газар хөдлөлтийн хосолсон нөлөөгөөр бий болж, 27 метрийн өндрөөс унадаг. Монголын хамгийн урт гол болох Орхон нь Хангайн нурууны Суварга Хайрхан ууланд эхэлдэг. Голын урсацын ай сав нь 132835 кв.км. Гол эхэндээ 10–60 м өргөн боловч адагтаа 120–150 м болж, урсгалын хурд буурдаг. Замдаа үдийн хоол идэх. Үдэш буудалд хүрч гэрт шилжин орно. Оройн хоол, хонох.

Цэнхэрийн халуун рашаан руу явах замдаа Тувхун хийдэд зочлох. Тувхун хийдэд хүрэхийн тулд морьд унан 1.5 цаг явна (нэг тийш).

Тувхун хийд: Тувхун хийд нь далайн түвшнээс 2000 м өндрийн Шивээ уулын нягт ойд орших үзэмжит газарт байрладаг. Хийд нь субурган, хуйлмал залбирлын хурдан, 14 сүмийг багтаасан бөгөөд анх 20 орчим лам суудаг байжээ. Монголын сүүл үеийн Эрдэнэ Зуутай холбоотой бясалгалын газар болох Тувхун хийд баруун болон баруун хойд тийш хоёр агуйтай. Хийдийн анхны сүм 1654 онд баригдсан. Судлаачид энэхүү анхны сүм нь Өндөр Гэгээн Занабазарын бясалгалын студи байсныг тогтоожээ. Тувхун хийд 1760, 1786 онуудад сэргээн засварлагдсан. Гэмтээгүй нэг сүм (сүм-студи) болон барилгын суурь, модон шал, зарим сүмийн туурь 1971 онд аймгийн, 1994 онд улсын хамгаалалтад авагдсан. Цэнхэрийн халуун рашаан руу цааш явна. Буудалд хүрч гэрт шилжин орно. Халуун рашаанд орж, байгалийн үзэмжийг эдлэн амрах.

Өдөржин буудалдаа амрах, хөнгөн тэнүүчлэл хийх, як өсгөдөг өрхөд зочлох. Эсвэл 25 км зайтай аймгийн төв Цэцэрлэг хот руу явж, музей болон уулын хажуугийн хаднаас Буддын дүрслэл бүхий Булган уулд зочлоно. Мөн бүх зүйлийг худалдадаг орон нутгийн зах зуслангаар дайрна. Үдийн хоолыг орон нутгийн ресторанд идэж, буудалдаа буцна. Буудалд амрах.

Хархорин буюу Эрдэнэ Зуу хийд рүү явах.

Хархорин: Чингис хааны байгуулсан хуучин нийслэл 1220 онд Орхоны хөндийд үүссэн бөгөөд 140 гаруй жил эзэнт гүрний төв байжээ, 1391 онд Хятадын цэргүүдэд сүйтгэгдсэн. Өнөө үед хоёр боржин яст мэлхий л үлджээ. Монголын анхны Буддын хийд болох Эрдэнэ Зуу нь 1586 онд хуучин нийслэлийн туурь дээр байгуулагдсан. 108 субурганаар чимэглэгдсэн (талбүр нь 420 м) дөрвөлжин хэрмээр хүрээлэгдсэн. 1792 онд 62 сүм, 10000 лам байжээ. Коммунист үед бараг устгагдаж, өнөөдөр 3 сүм, нэг субурган болон бага хэдэн барилга үлдсэн боловч дахин ажиллах хийд болж, үзэгчдэд нээлттэй болсон. Энэ нь "Монголын шашин, соёлын уламжлалыг мэдэх" газар юм. Хархоринд зочилсны дараа буудалдаа хонох.

Зэрлэг адуу амьдардаг Хустайн нурууны хамгаалалттай газар нутаг руу явах. Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнгээр тэнүүчлэн, Хустайн нуруунд гэрт хонох.

Буудалд өглийн хоол. Монгол нүүдэлчдийн амьдралыг бүрэн мэдэрч болох Монгол Нүүдэлчин буудалд явах. Буудлын ресторанд үдийн хоол. Улаанбаатар руу явж, Чингис хааны музей болон хотыг дээрэөс харах Зайсан толгойд зочлох. Оройн хоол, зочид буудалд хонох.

Зочид буудалд өглийн хоол идэж, Чингис хааны хөшөө рүү явах.

Чингис хааны хөшөө: Улаанбаатараас 60 км зайтай зүүн тийш, Туул голын ойролцоо байрладаг. Цогцолбор 80 кв.км газрыг эзэлдэг. Суурин хамт хөшөөний нийт өндөр 42 м бөгөөд хөшөө өөрөө 30 м өндөр. Суурьт хааны музей, үзэсгэлэнгийн танхим, ресторан, паб, кафе, хурлын заал, сувенирийн дэлгүүрүүд байдаг. Цахилгаан шат дээшилж морины сүүлний үзүүрт хүрнэ. Морины цээж, эмээлийн ирмэгийг туулж гарвал морины духанд хүрдэг — байгалийн үзэмжийг эдлэх хамгийн сүүлийн зогсоол.

Цааш Тэрэлжийн үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн рүү явна. Тэрэлжийн Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн: Ойгоор бүрхэгдсэн хойд налуу бүхий өндөр боржин чулуун уулс, олон төрлийн зэрлэг цэцгийн нуга, мөн салхинд хэлбэр авсан гайхамшигт хадан цохио нь зочдын дуртай үзэмж болдог. Хурдан урсгалтай гол горхи нь үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнг улам үзэсгэлэнтэй болгодог.

293,168 га цэцэрлэгт хүрээлэнгийн дундаж өргөгдлийн хэмжээ нь 1600 м бөгөөд хамгийн өндөр цэг нь 2664 м Авхан уул юм. Ойн гүнд гахай, буга, хүдэр, үнэг, чоно зэрэг зэрлэг амьтад амьдарч, агнуурын шувуүд тэнгэрт нисэж байдаг. 1960 он хүртэл Тэрэлж нь утаатчулуу, аметист, цэвэр болорын уурхайн газар байжээ.

Тэрэлж дэх буудалд хүрч гэрт шилжин орох. Үдийн хоолны дараа яст мэлхий хэлбэрт байгалийн хад, Арьяабалын бясалгалын сүм зэрэг газруудаар үзэгтэй тэнүүчлэх. Тэрэлж нь хөнгөн явган аялалд хамгийн тохиромжтой газар. Буудалдаа буцаж, оройн хоол идэх. Гэрт хонох.

Аялалаа өндөрлүүлнээ.