About Mongolia

Монголын ландшафт нь баруун болон хойд хэсгээрээ өндөх уулс, төвийн бүс нутагт уудам тал хээр, өмнөд хэсэгт говь цөлийн гайхалтай холимог юм. Тус улсын 40 орчим хувь нь уулархаг, үлдсэн хэсэг нь тэгш тал, голын хөндий, хагас цөл, цөлийн сав газартай. Түүний байгалийн үзэсгэлэнт байдал нь түүхий, хуучирч муудаагүй, улирал солигдох тусам өөрчлөгддөг.

Монголын уулс

Монголын уул нурууд нь байгалийн үзэсгэлэнт газруудаас гадна биологийн олон янз байдал, оюунсанааны ач холбогдол, олон зуун жилийн нүүдэлчдийн уламжлалын өлгий нутаг юм.Эдгээр уулс нь экологийн чухал үйлчилгээ үзүүлдэг төдийгүй Монголын малчдынамьжиргааг тэтгэдэг.Алтайн нуруу:Баруун хилийг хамарсан Алтайн нуруунд Монгол орны ноён оргил Таван Богд оршдог.Эдгээр уулархаг уулс нь мөсөн гол, цоохор ирвэс, өргөн уудам хөндийгөөрбүрхэгдсэн байдаг. Алтан бүргэдийн баяр, Хүйтэн оргил зэрэг алдартай газрууд ньадал явдалт, уулчид, ан амьтан сонирхогчдыг татдаг.Хангайн нуруу:Монголын төв хэсэгт орших энэ нуруу нь намгархаг хөндий, халуун рашаан, урсахгол мөрөнтэй. ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн Орхоны хөндийд байгалийнүзэсгэлэнт газар нутаг, эртний дурсгалт газрууд бий.Хэнтийн нуруу:Чингис хааны өлгий нутаг гэгддэг эдгээр уулс монголчуудын хувьд алслагдсан,ариун дагшин уулс хэвээр байна. Энэ газар нь оюун санааны ач холбогдол, эртнийхадны сүг зураг, онгон ой модоороо алдартай.Хөвсгөлийн уулс:Гайхамшигт Хөвсгөл нуурыг тойрсон энэхүү нуруу нь Монголын хамгийн сэтгэлхөдөлгөм газруудын нэг бөгөөд явган аялал, ан амьтдыг үзэх боломжийг олгодог. 

Алтайн нуруу: Баруун хилийг хамарсан Алтайн нуруунд Монгол орны ноён оргил Таван Богд оршдог. Эдгээр уулархаг уулс нь мөсөн гол, цоохор ирвэс, өргөн уудам хөндийгөөр бүрхэгдсэн байдаг. Алтан бүргэдийн баяр, Хүйтэн оргил зэрэг алдартай газрууд нь адал явдалт, уулчид, ан амьтан сонирхогчдыг татдаг.

Хангайн нуруу: Монголын төв хэсэгт орших энэ нуруу нь намгархаг хөндий, халуун рашаан, урсах гол мөрөнтэй. ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн Орхоны хөндийд байгалийн үзэсгэлэнт газар нутаг, эртний дурсгалт газрууд бий.

Хэнтийн нуруу: Чингис хааны өлгий нутаг гэгддэг эдгээр уулс монголчуудын хувьд алслагдсан, ариун дагшин уулс хэвээр байна. Энэ газар нь оюун санааны ач холбогдол, эртний хадны сүг зураг, онгон ой модоороо алдартай.

Монголын элсэн цөл: Говь

Дэлхийн хамгийн том цөлийн нэг болох говь нь Хятадын хойд хэсэг, Монголын өмнөд хэсгээр дамждаг. 1.3 сая хавтгай дөрвөлжин километр нутаг дэвсгэртэй говь нь олон талт газар нутаг, баялаг түүхээрээ алдартай. Энэ бүс нутаг нь зуны халуун халуунаас эхлээд өвлийн хүйтэн жавар хүртэл эрс тэс орон юм.

Элсэн манхан: Хонгорын элсний элсэн манхан нь 180 гаруй километр үргэлжилдэг Монголд хамгийн алдартай нь юм. 200 метрийн өндөрт хүрдэг эдгээр манханууд нь зочдод авирч, сэтгэл хөдлөм үзэмжийг үзэх, "дуулах элс" -ийг мэдрэх боломжийг олгодог.

Чулуужсан олдворууд: Говь цөл нь үлэг гүрвэлийн олдвороороо алдартай. Баянзаг буюу “Дөл дөл хад” гэгддэг газар бол үлэг гүрвэлийн яс, өндөг олдсон алдартай газар юм. Энэ нь палеонтологи сонирхогч, түүх сонирхогчдод тохиромжтой газар юм. Оазис ба зэрлэг ан амьтад: Говь нь эрс тэс уур амьсгалтай ч зэрлэг тэмээ, мазаалай, цагаан зээр зэрэг ховор ан амьтдын өлгий нутаг юм. Цагаан даваа баян бүрд нь нүүдэлчид болон зэрлэг ан амьтдад зориулсан өвөрмөц газрыг санал болгодог.

Цаг агаарын эрс тэс уур амьсгал: Зуны температур 40°C (104°F) давж, өвөл нь -40°C (-40°F) хүртэл буурдаг. Гэсэн хэдий ч цөлийн цэлмэг тэнгэр, гайхалтай ландшафтууд нь мартагдашгүй туршлагыг бий болгодог.Цаг агаарын эрс тэс уур амьсгал: Зуны температур 40°C (104°F) давж, өвөл нь -40°C (-40°F) хүртэл буурдаг. Гэсэн хэдий ч цөлийн цэлмэг тэнгэр, гайхалтай ландшафтууд нь мартагдашгүй туршлагыг бий болгодог.

Монголын ой

Монгол бол зөвхөн элсэн цөл, тал хээр нутаг биш, тэр дундаа хойд бүс нутагтаа өтгөн ой модтой. Эдгээр ой нь Сибирийн гүний ой болон Төв Азийн тал хээрийн хоорондох шилжилтийн бүсийг бүрдүүлдэг.

Тайгын бүс: Тайга нь Монгол орны нийт нутаг дэвсгэрийн 5 орчим хувийг эзэлдэг, ялангуяа хойд бүс нутгуудад байдаг. Энэхүү цоохор ойн бүс нь шинэс, нарс, гацуур модоор баялаг бөгөөд сибирийн бар, хандгай зэрэг төрөл бүрийн зэрлэг ан амьтдыг хамгаалахбайраар хангадаг.Ургамал, амьтныаймаг: Ой мод нь уулын цэцэг, зэрлэг жимс, эмийн ургамлаар дүүрэн байдаг.Эдгээр олон янзын экосистем нь олон амьтдын өлгий нутаг бөгөөд Монголынбайгалийн өвийн чухал хэсэг юм.Нүүдэлчинамьдрал: Монголчуудын олонх нь тал хээр талд амьдардаг бол зарим нь ой модтойгазар нутаглаж, байгалийн арвин нөөц баялгийг уламжлалт амьдралын хэв маяг,тухайлбал мал аж ахуй, ан агнуур, тэжээл хайх зэрэгт ашигладаг.

Ургамал, амьтны аймаг: Ой мод нь уулын цэцэг, зэрлэг жимс, эмийн ургамлаар дүүрэн байдаг. Эдгээр олон янзын экосистем нь олон амьтдын өлгий нутаг бөгөөд Монголын байгалийн өвийн чухал хэсэг юм.

Нүүдэлчин амьдрал: Монголчуудын олонх нь тал хээр талд амьдардаг бол зарим нь ой модтой газар нутаглаж, байгалийн арвин нөөц баялгийг уламжлалт амьдралын хэв маяг, тухайлбал мал аж ахуй, ан агнуур, тэжээл хайх зэрэгт ашигладаг. 

Монголын гол мөрөн нуурууд

Монгол орны уур амьсгал хуурай байж болох ч байгаль, хүний ​​амьдралд чухал ач холбогдолтой гол мөрөн, нуурууд ихтэй. Эдгээр усан замууд нь экосистем, ан амьтан, олон нүүдэлчин гэр бүлийн амьжиргааг тэтгэдэг.

Гол мөрөн: Монгол улс нь Орхон, Сэлэнгэ, Онон зэрэг 3800 гаруй гол мөрөнтэй. Эдгээр голууд хөндийгөөр урсдаг бөгөөд газар тариалан, мал аж ахуй, загас агнуурын чухал усны эх үүсвэр болдог.

Хөвсгөл нуур: “Монголын хөх сувд” гэгддэг Хөвсгөл нуур нь манай улсын хамгийн том цэнгэг устай нуур юм. Энэ нь онгон дагшин ой мод, уулсаар хүрээлэгдсэн тул загасчлах, завиар гулгах, явган аялал хийх дуртай газар болгодог.

Увс нуур: ЮНЕСКО-гийн шим мандлын нөөц газар, Увс нуур нь Монголын хамгийн том нууруудын нэг юм. Энэ нь нүүдлийн шувуудыг татдаг бөгөөд олон төрлийн загасыг дэмждэг тул шувуу ажиглагчид болон загасчдын орогнох газар болгодог.

Загас агнуур: Монголын гол мөрөн, нуурууд нь форел, хулд болон бусад зүйлээр дүүрэн байдаг нь загас агнуур сонирхогчдод маш сайн боломжийг олгодог

      Хүн ам

Монгол Улс 3.1 сая орчим хүн амтай бөгөөд нэг хавтгай дөрвөлжин километрт ердөө 1.6 хүн ноогддог нь дэлхийн хамгийн бага нягтаршилтай орны нэг юм. Хүн амын 70% нь 35-аас доош насныхан, дундаж нас нь 21 нас байна. Монголчуудын 50 орчим хувь нь Улаанбаатар хотод голлон амьдардаг бол үлдсэн 47 хувь нь нүүдэлчин, хагас нүүдэлчин амьдралын хэв маягийг хадгалсаар байна. Энэ залуу, эрч хүчтэй хүн ам нь Монгол Улсын ирээдүйн хөгжлийн хамгийн том давуу талуудын нэг юм.

Нүүдэлчин ахуйд тулгуурлан бүрэлдэн тогтсон үнэт өв билээ. Байгаль дэлхийтэйгээ зохицон амьдрах ухаан, хүн хоорондын харилцааг эрхэмлэх үзэл нь монголчуудын соёлын гол онцлог юм. Монголчуудын амьдралын хэв маяг, зан заншил, үнэт зүйлс нь уудам тал нутаг, эрс тэрс уур амьсгалтай салшгүй холбоотой.

Монголын уламжлалт нүүдэлчин ахуй ямар байдаг вэ?

Монголын уламжлалт нүүдэлчин амьдралын хэв маяг нь бэлчээрийн мал аж ахуйд төвлөрч, Монголын нүүдэлчид хонь, ямаа, үхэр, адуугаа өргөн уудам тал нутгаар нүүлгэн шилжүүлдэг. Тэд өвөлдөө дулаац лж, зундаа сэрүүн байдаг зөөврийн дугуй эсгий майхан буюу өргөөнд амьдардаг. Гэр нь тэдний амьдралын хэв маягийн гол элемент бөгөөд улирлын чанартайгаар нүүж, шинэ бэлчээрийг олоход хялбархан угсарч, тээвэрлэдэг. Нүүдэлчин нийгэм нь гэр бүл, овог аймаг, овог аймгуудын хүрээнд зохион байгуулалттай байдаг бөгөөд манлайлал нь ихэвчлэн чадвар дээр суурилдаг. 

Монгол гэр

Монгол гэр нь ихэвчлэн гээд нэрлэгддэг бөгөөд Монгол болон Төв Азийн нүүдэлчид олон зууны турш ашиглаж ирсэн уламжлалт зөөврийн орон сууц юм. Энэ ухаалаг бүтээл нь ашиглалтад тохирсон бүтэц, хэлбэр дүрс, гүн гүнзгий соёлын бэлгэдлийг нэгтгэдэг. Модон шонгуудыг гинжин тороор угсарч барьж байгуулсны дараа гэрийг хонины ноосон эсгий болон палатка эсвэл бусад цаг агаарт тэсвэртэй материалаар бүрдэг. Гэрийн онцлогт шинжтэй бөмбөгөр дээвэр, үүнийг тооно гэдэг нь олон үүрэг гүйцэтгэдэг: Зуухны яндангийн үүрэг гүйцэтгэх, байгалийн гэрлийг нэвтрүүлэх, мөн газартай тэнгэрийн хоорондох холболтыг бэлгэддэг. Энэхүү загвар нь зөвхөн тав тухтай орон зайг бүрдүүлдэг төдийгүй нүүдлийн амьдралын уян хатан байдал, тэсвэр тэвчээрийг илэрхийлдэг.

Гэр 3000 орчим жилийн тэртээгээс одоогийн ерөнхий хэв шинж нь бүрэлдэн боловсронгуй болж ирсэн, нүүдэлчин түмний амьдралын гол хэрэгцээ болсоор иржээ. Нүүдэллэн аж төрөхөд хамгийн сайн зохицсон гэр сууц нь бүтэц зохиомжийнхоо хувьд ихээхэн сонирхол татдаг билээ. Нүүж суухад хөнгөн, авсаархан, барихад хялбар, удаан эдлэгддэг, архитектурын онцгой шийдэлтэй, халуун сэрүүцдэг, хүйтэнд дулаан байдаг, байгалийн жамын агаарын солилцоотой гэх мэт олон өвөрмөц цогц тодотголыг гэрт өгсөн байдаг. Гэр нь яс мод болон бүрээс гэсэн хоёр үндсэн зүйлээс бүрдэнэ. Эрт үед гэр сууцаа дан модоор хийж байсны улмаас модон гэр гэж нэрлэх болсон. Хожим мод, эсгий бүрээс зэргээс бүтсэн гэр үүсэхэд эсгий гэр буюу нүүдэлчдийг бүхэлд нь эсгий туургатнууд хэмээн гэр сууцаар нь онцгойлон нэрлэсэн түүхтэй билээ. Гэрийн мод нь унь, тооно, хана, хаалганаас бүрдэнэ. Эсгийгээр бүрж, малын хялгасаар томсон дээсээр оосор бүч, бүслүүр, хошлон хийдэг бөгөөд хаяавч, шалтай эсвэл эсгий дэвсгэртэй байна. Эсгий бүрээс нь өрх, дээвэр, туурга, үүд зэрэг байна.

Монгол гэр нь Монголын талын хүйтэн өвөл, хүчтэй салхи зэрэг экстрим нөхцөлд тэсвэрлэхээр зохион бүтээгдсэн. Гэрийн модон хүрээ нь тулгуур багана болон хана (хана) хөндийгээр байгуулсан бөгөөд нээлттэй тал нутгийг давахад шаардлагатай бүтцийн бат бөх чанарыг өгдөг бөгөөд хөнгөн, зөөврийн хэвээр байдаг. Хүрээг нь дулаалгаар бүрж, уламжлалт аргаар хонины ноосоор хийдэг ба энэ нь дотоод температурыг хадгалах, өвөлдөө дулаан, зундаа сэрүүн байлгахад тусалдаг. 

Гэрийн дугуй хэлбэр нь зөвхөн үйлчилгээндээ төдийгүй гүн гүнзгий бэлгэдэлтэй. Бүтцийн хувьд дугуй хэлбэр нь салхинд сайн тэсвэртэй, ихэвчлэн салхлаг хөдөөгийн хувьд зайлшгүй чухал. Бэлгэдлийн хувьд гэрийн дугуй хэлбэр нь мөнх, тэнцвэр, амьдралын бүх зүйлсийн харилцан холбогдлыг илэрхийлдэг бөгөөд Монголын амьдралын үзлийн санааг тусгасан байдаг. 

Монгол гэрийн онцлогийн нэг нь тээвэрлэх боломжтойд оршино. Гэрийг нэг цаг хагас хүрэхгүй хугацаанд салгаж, дахин угсарч болдог тул нүүдлийн амьдралд хамгийн тохиромжтой.

Гэрийн хэмжээ нь ханын тоогоор хэмжигддэг бөгөөд стандарт гэрт дөрвөн таван торон ханатай байдаг бол, том гэрүүд өргөсөн гэр бүл эсвэл цуглаан хийхэд зориулагдан баригдаж болно. Том гэрүүдийн торон ханын тоо 12 хүртэл хүрч болно.

Монголд ямар соёлын гол зан үйл, баяр наадам байдаг вэ?

Монгол улсын соёлын гол зан үйл, баяр наадамд бөх, сур харваа, хурдан морины уралдаан зэрэг "эрийн гурван наадам" багтдаг. Жил бүрийн долдугаар сард зохиогддог энэхүү наадам нь өнгөлөг ёслол, тэмцээн уралдаантай үндэсний томоохон арга хэмжээ юм. Өөр нэг чухал баяр бол Цагаан сар буюу цагаан сар бөгөөд гэр бүлээрээ цуглаж, найр наадам хийж, хүндэтгэл үзүүлэх уламжлалт зан үйлээр тэмдэглэдэг. Монголын соёлд нүүдэлчин, бөө мөргөл, буддын шашны уламжлал гүн гүнзгий нөлөөлж, дээл, үндэсний хувцас өмсөх, гэр (юрт)-ийг орон сууц болгон ашиглах зэрэг зан үйлд тусгагдсан байдаг.

Монголд Наадам албан ёсоор жил бүрийн үндэсний баяр хэмээн зарлагдсан нь 1921 он юм. Гэсэн хэдий ч хэдэн зууны турш хурдан морины уралдаан, сур харвах, бөхийн зэрэг энэ гурван арга хэмжээ нь туулах орон нутгийн нүүдэлчдэд болон Монгол цэргүүдэд чухал чадвар эзэмшихэд тусалсан гэж үздэг байжээ. Түүхэн эх сурвалжуудын тэмдэглэлээр бол, XIII зууны эхээр Чингис хаан дайснуудаа ялж Монгол овгуудыг удирдаж байх үедээ эдгээр тоглолтыг баяр ёслолын арга хэмжээ болгон зохион байгуулжээ. Үүнийг нотлох баримт болгон, Чингис хааны хөшөө дурсгал — 1200-аад оны үеийн чулуун хөшөө, анхны мэдэгдэж буй Монгол бичгийг агуулсан — 500 метрээс илүү зайнаас сум сумлан амжилттай оноо авсан Ёсөнгэ гэх язгууртны дүрсийг харуулжээ. 2010 онд Наадам нь ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн Үндэсний Соёлын Биет бус Өвийн жагсаалтад нэмэгдсэн. ЮНЕСКО-ын тэмдэглэлд: “Монголын Наадам нь Монголын нүүдэлчин соёлтой салшгүй холбоотой” гэжээ. “Спортын гурван төрөл нь Монголчуудын амьдралын хэв маяг, амьдрах нөхцлөтэй шууд холбоотой бөгөөд тэдгээрийн уламжлалт дамжуулалтыг гэр бүлээрээ гэрийн сургалтын хэлбэрээр хийдэг байсан бол сүүлийн үед бөх, сурын сургалтын албан ёсны хөтөлбөрүүд хөгжсөн байна. Наадмын зан үйл, ёс заншлууд мөн байгаль дэлхий, орчныг хүндэтгэхийг онцлон харуулдаг.”

Тэмцээнүүдийн ихэнх нь нас, хүйсийг үл харгалзан бүх оролцогчдод нээлттэй байдаг, бөхийн тэмцээнээс бусад. Зөвхөн эрэгтэй тамирчид оролцоно.

Улаанбаатар хотод улсын шилдэг бөхчүүд хэдэн зуугаар нь хоёр өдрийн турш цаггүй, ганц удаа шалгаруулалтын аргаар есөн тойрогт өрсөлддөг.

"Тэмцээнд насны хязгаар, цагийн хязгаар байхгүй, мөн биеийн хэмжээний хязгаар байхгүй" гэж Nomadic Expeditions вэбсайт дээрээ дурджээ. "Давид ба Голиат маягийн тулаан үзэгдэх нь түгээмэл бөгөөд ихэвчлэн бага биетэй хүн ялдаг."

Дөрөв, таван тамирчин зэрэг зэрэг нарийн өнгийн малгай, мөрний хантааз, шорт өмссөн тамирчид хоорондоо хослон өрсөлдөж, өрсөлдөгчөө газар унагаахыг оролддог. Гараа болон хөлөө бусад биеийн хэсгүүд газар хүрвэл тэмцээнд ялагддаг.

Гол нум сумны тэмцээнүүд Үндэсний цэнгэлдэх хүрээлэнгийн хажууд, Үндэсний нум сумны талбай дээр хэд хэдэн өдрийн турш болдог. Тухайн төрлийн нэг тэмцээнд, жишээлбэл, нум сум зэрэг газар тавьсан арьсан олсо руу сумуудаа харуулна. Ихэнх сумийг оноодог нь ялдаг. Түүнчлэн морь уралдааны тэмцээнүүдийг Улаанбаатараас гаднах үзэсгэлэнгийн талбайд зохион байгуулдаг. Эдгээр алс холын уралдаан нь морьдын тэсвэр тэвчээрийг шалгадаг бөгөөд эдгээр амьтдыг голлон хүүхэд уяачид унадаг. Энэхүү спорт нь улсынхаа өв соёлын нэг хэсэг боловч сүүлийн жилүүдэд унаачдын нас нь шүүмжлэл дагуулж байна. Үүний улмаас засгийн газар спорттой холбоотой аюулгүй байдлын стандартуудыг сайжруулах үүднээс холбогдох дүрмээ шинэчлэхэд хүрсэн.

Уралдааны төгсгөлд олон түмэн уралдсан морийг тойрон гарах гэж түргэн хөдөлдөг. Яагаад вэ? Уралдаанд ялсан морьны хөлсийг азтайд тооцдог гэж үздэг.

Улаанбаатар хотод зохиогддог томоохон баяр ёслолын хажуугаар Монгол орны хөдөө нутгаар олон хэмжээний наадамын тоглолтууд зохиогддог. Олон аяллын компаниуд үүнийг оронд нь санал болгодог. Үндэсний цэнгэлдэх хүрээлэнд зохиогддог үндсэн наадам руу зорчигчид нээлтийн ёслол, парад, үзүүлбэрүүд болон, мэдээж, тоглолтуудтай хамт хэд хоног үргэлжлэх томоохон наадамд оролцох боломжтой. Нээлтийн ёслол нь Монгол бүжиг, хөгжим болон бусад соёлын уламжлалыг тод харуулсан сүрлэг баяр юм. Энэ арга хэмжээний нэг онцгой арга хэмжээгээр “Таван цагаан туг”-ийн жагсаал явагддаг. Үндэсний хувцастай морь унаачид цэнгэлдэх хүрээлэнд морьдын өнгийн эздтэй тугийг өлгөж орж ирдэг. Nomadic Expeditions-ийн мэдээлснээр, цагаан тугуудыг Чингис хааны үеэс эхлэн энхийн хэлэлцээр болон баяр ёслолд өргөн хэрэглэдэг байсан.

Өнөөдөр Есөн Цагаан Туг нь Монгол Улсын ариун бэлгэ тэмдэг бөгөөд ихэвчлэн Улсын ордонд хадгалагддаг.

Монголчуудын хоол нь голдуу мах, сүү, гурил дээр тулгуурласан байдаг. Сүү, махаар хийсэн олон төрлийн амтлаг бөгөөд тэжээллэг хооллолттой байдаг. Далайн усгүй орны байгаль, хангай тал болон говийн бүс нутгуудад мал аж ахуй хөгжсөнтэй холбоотой, ихэвчлэн малын мах, сүү болон сүүний бүтээгдэхүүнүүд гол хэрэглээ болдог.

Монголчуудын бүр Хүннү улсын үеэс, амуу будаа нь буудай, арвай, бог, хошуу, гурвалжин будаа гэсэн таван зүйл болох бөгөөд эдгээрээс бог будааг анх Ази тивд, тэр тусмаа Монгол нутагт тариалж байжээ гэсэн таамаглалыг эрдэмтэн судлаачид дэвшүүлдэг бол арвайг тарималжуулсан хоёр дахь эх орон бол Монгол гэж үздэг. Түүнчлэн “Улаан буудай” гэдэг нэр улаан түрүүтэй жижиг үртэй монголын буудайнаас гаралтай гэсэн таамаглал ч байдаг. Харин цагаан будааг гаднаас авч хэрэглэдэг байсан бөгөөд өмнөд Хятадаас эзэнт гүрний нийслэлд хүртэл тээвэрлэх сувгийг Хубилай хаан барьж байгуулсан байна. Монголчууд эрт дээр үеэс арвайн цэвэрлэсэн үрийг хуурч тээрэмдэн шигшиж арвайн гурил хийхийн сацуу арвайн хөц будаа хийж хоол хүнсэндээ өргөн хэрэглэж иржээ. Түүнчлэн хөх тарианы гурилаар талхан бүтээгдэхүүн, бог будаагаар чангаамал хийж өдөр тутмын хоол хүнсэндээ хэрэглэдэг байна. Буудайн гурил нь монголчуудын хоол хүнсний хэрэглээнд зонхилох байр суурь эзэлнэ. Буудайн гурилыг мах, сүүн хоолны хольц болгон хэрэглэхээс гадна олон төрөл зүйл боов, боорцог, талх, гурилан бүтээгдэхүүн хийдэг. Монгол боов боорцгийг сайтар нухаж, нягтруулж их хэмжээний шар тос, эсвэл өөхөн тосонд чанаж хийдэг тул өлтэй, аяны хүнс, аяганы хийц байдлаар хэрэглэхэд тохиромжтойн дээр удаан хадгалагдах чанартайгаараа онцлог хүнс юм.

Хуушуур:

Монголчуудын дуртай амттай хоол бөгөөд мах (ихэвчлэн үхрийн эсвэл хонь) болон гурилтай халуун хоол юм. Махыг нарийн хэрчиж, гурилын хавтгай талхтай хамт шарахад амттай болдог

Бууз:

Бууз нь Монголын үндэсний хоол бөгөөд гурилан бүрхүүлтэй байгаа бөгөөд дотроо мах (хонь, үхэр, тахиа), сахар болон янз бүрийн ногоогоор дүүргэгдсэн байдаг. Монголын Тэмээний бөөр, гахайны мах ч бас хэрэглэгддэг. 

Цуйван:

Цуйван бол олон төрлийн мах, ногоо, гурилтай хоол бөгөөд халуун хэмд хийхэд амттай, жигнэсэн эсвэл хуурсан хэлбэрээр хүргэгддэг.

Хорхог (Чулуугаар болгосон махан хоол)

Хорхогийн хамгийн содон онцлог нь халуун чулуугаар болгодогт оршдог. Чулуу нь махыг жигд болгохоос гадна онцгой амт, үнэр шингээдэг гэж үздэг. Энэ арга нь задгай тал, аялал нүүдлийн үед тохиромжтой байсан тул эртнээс уламжлагдан иржээ. Хорхог идэх үед зөөлөн, шүүслэг махтай зэрэгцэн утаа, чулууны өвөрмөц үнэр, амт амтагдана. Хорхогтой хамт болгосон халуун чулууг гар дээрээ барих нь “ядаргаа гаргадаг” заншил бий.

Монголын уламжлалт ундаа нь айраг, хоормог, тараг, сүүтэй цай зэрэг малын сүүнд тулгуурласан ундаанууд бөгөөд эдгээр нь нүүдэлчин ахуй, улирлын хэмнэл, байгальтай зохицон амьдрах ухаан, зочломтгой зан болон уламжлалт ёс заншлыг илэрхийлсэн гүн түүх соёлыг агуулдаг.

Айраг (Гүүний исгэсэн сүү)

Айраг нь гүүний сүүг тусгай саванд хийж, удаан хугацаанд хутган исгэж бэлтгэдэг уламжлалт ундаа юм. Айраг нь исгэлэн амттай, хөнгөн спирт агуулсан байдаг. Монголчууд айргийг зуны улиралд өргөн хэрэглэдэг. Айраг нь хоол шингээлтийг дэмжиж, биеийн ядаргааг тайлдаг гэж үздэг. Айраг нь баяр наадам, айрагны баяр, зочин дайлах үед чухал байр суурь эзэлдэг. Айраг нь Монголын үндэсний уламжлалт ундааны нэг юм.

Хоормог

Хоормог нь шим тэжээлт ба эмчилгээ сувиллын чанараараа хосгүй бөгөөд альбулин, глобулин гэдэг бөмбөлөг уургуудаас зонхилон бүтдэг учир исэж бүрэлдэхдээ нягт ээдэм үүсгэдэггүй тунаж шар сүү ялгарууладггүй нэгэн жигд маш өвөрмөц шинжтэй бүрэлдэлт үүсгэдэг сүү юм.

Хоормог нь айрагтай харьцуулахад хавьгүй өтгөн боловч хөөсөрч шуугисан тагнайд ууссан, исгэлэн сайхан амттай, уруул чимчигнүүлж, хамар цоргиулдаг их хийжилттэй ундаа болдог.

Сүүтэй цай

Сүүтэй цай нь хар цайнд сүү, давс, заримдаа тос нэмж чанаж бэлтгэдэг уламжлалт ундаа юм. Сүүтэй цайг өглөө бүр ууж, өдөр тутмын хооллолтын салшгүй хэсэг болгон хэрэглэдэг. Тослог ихтэй сүүтэй цай нь хүнийг дулаацуулж, өл даах чадвартай байдаг. Нүүдэлчин ахуйд сүүтэй цай нь хүч тамир нөхөх чухал ундаа болдог. Зочин ирэхэд хамгийн түрүүнд барьдаг ундаа нь сүүтэй цай юм.

Сүү, тараг:

Монголчууд сүүн бүтээгдэхүүнүүдийг их хэрэглэдэг. Тараг, айраг нь хөдөөний ард түмэнд өдөр тутмын цагаан идээ бол хот суурин газар ихэвчлэн боловсруулсан сүү, тараг хэрэглэдэг.

Монголчууд эртнээс сүү, сүүн бүтээгдэхүүнийг өргөн хэрэглэж ирсэн. Тараг, айраг нь хөдөө орон нутагт өдөр тутмын цагаан идээ болдог. Сүүг буцалгаж, тараг болгон исгэж, хадгалан хэрэглэдэг уламжлалтай. Хот суурин газарт ихэвчлэн боловсруулсан, үйлдвэрийн аргаар бэлтгэсэн сүү, тараг хэрэглэдэг. Сүү, тараг нь хүний биед тэжээллэг, кальциар баялаг байдаг.

Нэрмэл: Монгол архи (43–50% спиртийн агууламжтай)

"Нэрмэл" гэдэг нь согтууруулах ундаа хийх процесс юм. Энгийнээр хэлбэл, сүү эсвэл жимс, үр тариагаар хийсэн шингэнийг буцалгаж уураар нь тусгаарлаж аваад түүгээр нь хүчтэй архи гаргаж авдаг процессыг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, "шүүлт хийж" шингэнийг баяжуулж, спиртийн агууламж өндөртэй болгодог гэсэн үг.

Монголд хамгийн алдартай нэрмэл бол:

-Архи: Монголчууд уламжлалт аргаар сүү эсвэл сүүний төрлийн бүтээгдэхүүнээс нэрж гаргасан архи уудаг байсан. Үүнийг "сүүний архи" ч гэж нэрлэдэг.

-Айраг нэрмэл: Айргийг нэрж гаргасан бас нэг төрөл бий. Амт нь айрагны сэвэлзүүр амттай боловч согтууруулах чанар өндөртэй.

-Өндөр илчлэгтэй учир хөдөө орон нутагт ихэнхдээ мах, сүү, гурил зонхилдог тул хэрэв та ямар нэгэн байдлаар мэдрэг бол сүү цагаан идээ хэрэглэхгүй байхыг зөвлөж байна.

Уур амьсгал

Монгол Улс дөрвөн улиралтай эх газрын уур амьсгалтай. Цаг агаар эрс тэс, урьдчилан таамаглах аргагүй - зун нь халуун, хуурай, өвөл нь урт, хүйтэн байдаг. Зуны дундаж температур +20 ° C, 7-р сард + 30 ° C хүрдэг. Өвлийн температур -40 хэм хүртэл буурч, дунджаар -24 хэм байна. Хүйтэн хэдий ч хуурайшилт нь чийглэг бүс нутгуудаас илүү өвлийг тэсвэрлэдэг. 

Зун (6–8 сар)
Зун бол Монголын хамгийн дулаан, аялал жуулчлалын оргил улирал юм. Өдөр урт, агаарын температур ойролцоогоор 25°C, байгаль дэлхий ногоорон үзэсгэлэнтэй болдог. Энэ үе нь морь унах, явган аялал хийх, Говь цөлийг судлах зэрэг гадаа адал явдалд хамгийн тохиромжтой. 7-р сард Улаанбаатарт болдог Наадам баяр онцгой ач холбогдолтой бөгөөд бөх, морин уралдаан, сурын харваа зэрэг уламжлалт спортуудыг үзэх боломжтой. Мөн 6-р сарын эхээр тал нутгаар зэрлэг цэцэгс гайхамшигтайгаар дэлгэрдэг.

Намар (9–10 сар)
Намар сэрүүхэн, тогтуун цаг агаартай бөгөөд байгаль шар, улбар шар, хүрэл өнгөөр солонгорно. Жуулчид харьцангуй цөөн тул зураг авах, соёлын аялал хийхэд тохиромжтой үе. 10-р сард баруун Монголд болдог Бүргэдийн баяраар казах бүргэдчдийн ур чадварыг үзэх боломжтой. 9-р сар нь мөн Говь цөл болон хойд нутгаар аялахад тохиромжтой.

Хавар (3–5 сар)
Хавар бол шилжилтийн улирал бөгөөд цаг агаар тогтворгүй, салхи шуурга ихтэй, ялангуяа Говь нутагт ширүүн байдаг. Энэ үед нүүдэлчин малчид нүүдэл хийж, төл мал хүлээн авдаг тул уламжлалт ахуй амьдралыг ойроос харах боломжтой. Гэхдээ жуулчид тоосон шуурга, температурын хэлбэлзэлд бэлэн байх хэрэгтэй.

Өвөл (11–2 сар)
Монголын өвөл маш хүйтэн, температур ихэвчлэн -30°C хүрч, заримдаа -57°C хүртэл буурдаг. Хэдийгээр хүнд нөхцөлтэй ч өвөл нь жуулчдад өвөрмөц туршлага өгдөг — цасанд хучигдсан байгаль, нүүдэлчдийн амьдралыг ойроос ажиглах боломжтой. 2-р сар нь өвлийн аялалд хамгийн тохиромжтойд тооцогддог ч дулаан хувцас, сайн бэлтгэл зайлшгүй шаардлагатай.

Бүс нутгийн онцлог

• Говь цөл: 6–9 сард аялахад хамгийн тохиромжтой; 7–8 сард 40°C хүрч маш халуун болдог.
• Хойд Монгол ба Хөвсгөл нуур: 7–8 сар хамгийн тохиромжтой, 9-р сар шилжилтийн үе.
• Улаанбаатар хот: Зун болон намрын эхэн үе хоттой танилцах, баяр наадам үзэхэд хамгийн тохиромжтой.

Монголчуудын бөө мөргөл буюу Тэнгэр шүтлэг нь хүн төрөлхтний хамгийн эртний сүсэг бишрэлийн нэг бөгөөд монгол үндэстний ахуй амьдрал, сэтгэлгээ, соёлтой салшгүй холбоотой юм. Энэ бол зөвхөн шашин бус, байгаль дэлхийгээ хайрлах, өвөг дээдсээ дээдлэх гүн ухаан юм. Бөө мөргөлийн талаарх гол ойлголтуудыг доор багцлан хүргэж байна.

1. Үндсэн үзэл баримтлал: "Мөнх Хөх Тэнгэр"

Бөө мөргөлийн хамгийн дээд шүтээн бол Мөнх Хөх Тэнгэр юм. Ертөнцийг дээд, дунд, доод гэж гурав хувааж үздэг:

• Дээд тив: Тэнгэрүүд болон сахиус орших орон.

• Дунд тив: Хүн төрөлхтөн, амьтан ургамал, уул усны эзэд орших бидний амьдрал.

• Доод тив: Эрлэг номун хаан болон нас барагсдын сүнс орших газар.

Бөө хүн бол энэ гурван ертөнцийн хооронд зуучлагч бөгөөд "Тэнгэрийн улаач" гэж нэрлэгддэг.

2. Бөөгийн төрөл ба цол хэргэм

Монгол бөө мөргөл дотроо ястан угсаатны онцлогоос хамааран хэд хэдэн чиглэлд хуваагддаг. Хамгийн хүчтэй хадгалагдаж үлдсэн нь Дархад, Цаатан, Хотгойд бөө нар юм.

• Зайран: Эрэгтэй бөө.

• Удган: Эмэгтэй бөө.

• Хар зүгийн бөө: Тэнгэрээс илүүтэйгээр онгод сахиус, догшин хүчтэй харьцаж, засал хараал хийдэг.

• Цагаан зүгийн бөө: Буян хишиг дуудах, эмчлэх, сайн сайхныг ерөөх тал руугаа голчлон анхаардаг.

3. Өмсгөл ба Хэрэглэл

Бөөгийн өмсгөл нь зөвхөн хувцас биш, түүний хамгаалалт болон хүч чадлын илэрхийлэл болдог.

4. Онгод ба Сахиус

    Бөө болох үйл явцыг "бөөгийн өвчин" тусах эсвэл "удам дамжих" гэж тайлбарладаг. Тухайн хүний өвөг дээдсийн хүчтэй бөө байсан хүний сүнс эргэн ирж, үр хойчдоо нөлөөлж эхлэхийг Онгод орох гэнэ. Бөө хүн өөрийн онгодоо дуудаж, биедээ оруулснаар ирээдүйг зөгнөх, өвчин анагаах, засал хийх чадвартай болдог байна.

Одоо үеийн бөө мөргөл

    Өнөөдөр бөө мөргөл нь Монголд албан ёсны шашны нэг хэлбэр болон хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Гэсэн хэдий ч "хуурамч бөө" болон "арилжааны шинжтэй" зан үйл ихэссэн нь шүүмжлэл дагуулдаг болоод байна. Жинхэнэ бөө мөргөл нь байгаль дэлхийг аргадах, овоо тахих, уул усаа шүтэх уламжлалаараа дамжин монголчуудын экологийн боловсролд том хувь нэмэр оруулсаар байна.

Санамж: Бөө мөргөл нь маш нарийн дэг жаягтай бөгөөд дур мэдэн дуурайх эсвэл буруу зан үйл хийх нь аюултай гэж үздэг тул мэргэжлийн, уламжлалаа мэддэг хүмүүсээс зөвлөгөө авах нь чухал байдаг.

Монголын уламжлалт урлаг нь байгаль, нүүдэлчин ахуйтай нягт холбоотой.

Хөөмий – Хоолойгоороо олон өнгө авиа гарган дуулдаг өвөрмөц урлаг.

Хөөмий нь хөгжмийн зэмсэг үл хэрэглэх агаад жинхэнэ гайхамшигт эгшиг бий болгодгоороо онцлогтой. Уг гарал нь Ховдын Чандмань сумаас үүссэн түүхтэй. Өндөр уулс, хадан хавцлын завсраар үлээх салхи, усны боргио, модны чимээ зэрэг бол байгалийн хөөмий гэж үздэг. Хөөмийг бас тува хөөмий монгол хөөмий гэж ялгах бөгөөд Тува хөөмий нь монгол хөөмийг бодоход шингэн, хүч султай, тэр болгон ая дан оруулж болдоггүй аж. Монгол хөөмийн 4 төрөл байх ба энэ нь хархираа хөөмий буюу цээжний гүнээс түрэн гарах авиа, исгэрээ буюу амны хөндийнөөс гарах авиа, Нармай хөөмий буюу хамраар гаргах авиа, шахай хөөмий буюу хоолой шахаж гүнээс гарах авиа зэрэг болно.

Морин хуур – Морин толгойтой, хоёр чавхдаст үндэсний хөгжмийн зэмсэг. Морин хуур нь Монголын үндэсний хөгжмийн зэмсэг юм. 

Морин хуур хөгжмийн өвөг нь Икэл хуур мөн. Морин хуурын хайрцаг нь дөрвөн өнцөгт хэлбэртэй, орой дээрээ морин толгойн сийлбэртэй байдаг. Энэ бол морин хуурын үндсэн төрх бөгөөд морин хуур гэсэн нэрийнх нь илрэл юм.

Морин хуурын чавхдсыг морины сүүлээр хийнэ. Морин хуурын ая эгшиг сонсголонтой, өргөн дулаан тембртэй бөгөөд утсан хөгжмийн дотор хялгасыг хялгасаар хөрөөдөж аялгуу үүсгэдэг өөрийн өвөрмөц онцлогтой хөгжмийн зэмсэг юм. Энэхүү хөгжим нь анх хэлгүй буюу нутгүй товшуур хөгжмөөс сүүлд нумаар хөрөөдөн хэлтэй болсон байна. Морин хуурын үүсэл болсон ийм шанаган хэлбэртэй хуур одоо ч Баруун Монголд байсаар буй. Морин хуурыг анхлан нутаг нутгийн онцлогоос хамаарч ширэн цартай, морин, хүн, арслан, матар толгойт хуур зэргээр урлаж байсан байна.

Уртын дуу – Уянгалаг, удаан хэмнэлтэй, уудам тал нутгийг илэрхийлсэн дуу.                                                                                                                                                           

Уртын дууны уужим тавиун аялгуу, хөг эгшгийн өргөн цараа, өвөрмөц намба төрхийг монголын хязгааргүй цэлийх уудам тэнүүн тал нутаг, цэлмэг хөх тэнгэр, нүүдэлчин малчдын ажил амьдралын тайван чөлөөт хэмнэл, аж төрөх ёсны онцлогтой холбон тайлбарлаж болох юм. Уртын дууг агуулгын талаас үзвэл эх нутаг, уул усны үзэсгэлэн, эцэг эх, сайн ханийн элбэрэл хайр, хүлэг сайн морь зэргийг магтсан эсвэл цаг улирлын солигдол, хүний амьдрал, хувь заяаны учрыг гүн сэтгэмжээр өгүүлсэн байна. Уртын дуунд хамгийн гол нь аливаа зүйлийн тухай өнгөц бодол үгүй, ямагт амьдралын утга учрыг өгүүлсэн гүн сэтгэмж илэрдэг байна. Уртын дуу нь 2008 онд ЮНЕСКО-гийн “Хүн төрөлхтний соёлын биет бус өвийн төлөөллийн жагсаалт”-д бүртгэгдсэн.

Бий биелгээ – Баруун Монголын уламжлалт бүжиг, гар мөрний хөдөлгөөн давамгай.

Биелгээ нь олон ястны түүх,уламжлал, заншил, дуу хөгжим, үлгэр домог, туульс, хувцас өмсгөл, тоглоом наадам зэргийг өргөн утгаар нь өөртөө цогцлоон багтааж уламжлагддаг ба үндэстэн, ястнуудын амьдрал,өвөрмөц ахуй байдал, ёс заншил, уламжлал, сэтгэлгээний онцлогийг биеийн хөдөлгөөнөөр илэрхийлэх бүжгийн урлаг юм. Биелгээг гэрт, тойрон суусан хүмүүсийн дунд, зай багатай газар бүжиглэдэг байснаас цээж гарын хөдөлгөөн нарийн хөгжсөн бөгөөд монгол хүний ажил үйлс, зан үйл, хэв шинж, амьдралын агуулгыг биелээч хүний сэтгэлийн хөдлөл, уран намбаар биелж харуулдаг. Монголчуудын баяр жаргал, амьдрал тэмцэл, ахуй байдал ёс заншлын илэрхийлэл болж, өнө эртнээс өнөөг хүртэл үе залган уламжилж ирсэн үндэсний уламжлалт бүжгийн ховор хосгүй төрөл болох бий биелгээний уламжлал баруун монголчууд буюу Ойрадын олон ястаны дунд өвлөгдөн өнөөг хүрсэн. Гайхамшигт энэ урлагийг гагцхүү нүүдэлчид бүтээж, хэзээ хэн ч давтаж чадаагүйгээрээ ардын сонгомол урлагийн нэг төрөл болжээ.